Saṁdhi Regeln
im Kontext der Veden

Der Sanskritbegriff ‘saṁdhi’ bedeutet insbesondere ‘Verbindung’. Wenn zwei Wörter in einem Atemzug ausgesprochen werden, erzeugt diese Verbindung eine Harmonisierung, die die Diktion flüssiger macht. Die letzte Silbe des ersten Wortes nimmt so bestimmte Merkmale der ersten Silbe des nächsten Wortes an. Es kommt auch vor, dass sich die erste Silbe des zweiten Wortes ändert.

Die saṁdhi Regeln sind zahlreich und manchmal komplex. Sehen wir uns einige einfache, intuitive oder im vedischen Kontext übliche Beispiele an:

Endvokale
Endkonsonanten ‘k’, ‘ṭ’, ‘t’
Nasal ‘n’ am Ende
Nasal ‘m’ am Ende
Aussprache des Anusvāra ‘ṁ’ am Ende
Visarga ‘ḥ’ am Ende

Endvokale

Vokal | Konsonant Beispiele

gaṇa | pati saṁdhi >



gaṇ	a \| p	ati

gaṇ	apati

गण । पति → गणपति

namastē | rudra saṁdhi >



namast	ē \| r	udra

namast	ē rudra

नमस्ते । रुद्र → नमस्ते रुद्र

Vokal | Ähnlicher Vokal Beispiele

yōgi | indra saṁdhi >


,		,
yōg	i \| i	ndra

yōg	īndra
,
योगि । इन्द्र → योगीन्द्र

yōgi | īśhvara saṁdhi >


,		,
yōg	i \| ī	śhvara

yōg	īśhvara
,
योगि । ईश्वर → योगीश्वर

kāla | agni saṁdhi >


,		,
kāl	a \| a	gni

kāl	āgni
,
काल । अग्नि → कालाग्नि

Vokal | Anderer Vokal Beispiele

yōga | indra saṁdhi >



yōg	a \| i	ndra

yōg	ēndra
	,
योग । इन्द्र → योगेन्द्र

yōga | īśhvara saṁdhi >



yōg	a \| ī	śhvara

yōg	ēśhvara
	,
योग । ईश्वर → योगेश्वर

mantra | upāsakaḥa saṁdhi >



mantr	a \| u	pāsakaḥa

mantr	ōpāsakaḥa
	,
मन्त्र । उपासकः → मन्त्रोपासकः

mā | uta saṁdhi >



m	ā \| u	ta

m	ōta
	,
मा । उत → मोत

rudra | ēkādaśhinī saṁdhi >


a
rudr	a \| ē	kādaśhinī

rudr	aikādaśhinī

रुद्र । एकादशिनी → रुद्रैकादशिनी

kṛtāya | ōṣhadhīnām saṁdhi >


a
kṛtāy	a \| ō	ṣhadhīnām

kṛtāy	auṣhadhīnām

कृताय । ओषधीनाम् → कृतायौषधीनाम्

iti | upaniṣhat saṁdhi >


i
it	i \| u	paniṣhat

it	yupaniṣhat
y
इति । उपनिषत् → इत्युपनिषत्

avitrī | avatu saṁdhi >


ī
avitr	ī \| a	vatu

avitr	yavatu
y
अवित्री । अवतु → अवित्र्यवतु

avatu | iti saṁdhi >


u
avat	u \| i	ti

avat	viti
v
अवतु । इति → अवत्विति

astu | āyudhāya saṁdhi >


u
ast	u \| ā	yudhāya

ast	vāyudhāya
v
अस्तु । आयुधाय → अस्त्वायुधाय

nau | adhītam saṁdhi >


,
n	au \| a	dhītam

n	āvadhītam
āv	,
नौ । अधीतम् → नावधीतम्

Endkonsonanten ‘k’, ‘ṭ’, ‘t’

	gut.	pal.	zer.	den.	lab.
Okklusive Konsonanten	k	ch	ṭ	t	p
	kh	chh	ṭh	th	ph
	g	j	ḍ	d	b
	gh	jh	ḍh	dh	bh
Nasale Konsonanten	ṅ	ñ	ṇ	n	m
Halbvokale		y	r	l	v
Vokale	a ā	i ī	ṛ ṝ	ḷ	u ū
Vokale		ē ai			ō au
Frikative Konsonanten	h
Frikative Konsonanten		śh	ṣh	s

hart / weich (ghōṣha)

Konsonant | Vokal Beispiele

virāṭ | ajāyata saṁdhi >


,
virā	ṭ \| a	jāyata

virā	ḍajāyata
,
विराट् । अजायत → विराडजायत

chit | ānanda saṁdhi >


,
chi	t \| ā	nanda

chi	dānanda
,
चित् । आनन्द → चिदानन्द

Konsonant | Halbvokal Beispiele

vāk | yajñēna saṁdhi >


,
vā	k \| y	ajñēna

vā	gyañēna
,
वाक् । यज्ञेन → वाग्यज्ञेन

nārāyaṇāt | rudraḥa saṁdhi >


,
nārāyaṇā	t \| r	udraḥa

nārāyaṇā	d rudraḥa
,
नारायणात् । रुद्रः → नारायणाद् रुद्रः

tat | vijñāya saṁdhi >


,
ta	t \| v	ijñāya

ta	dvijñāya
,
तत् । विज्ञाय → तद्विज्ञाय

Konsonant | Nasaler Konsonant Beispiele

vāk | mayaḥa saṁdhi >



vā	k \| m	ayaḥa

vā	ṅmayaḥa
,
वाक् । मयः → वाङ्मयः

bandhanāt | mṛtyōḥo saṁdhi >



bandhanā	t \| m	ṛtyōḥo

bandhanā	n mṛtyōḥo
,
बन्धनात् । मृत्योः → बन्धनान् मृत्योः

Konsonant | Okklusiver Konsonant Beispiele

ṛk | dakṣhiṇaḥa saṁdhi >


,		,
ṛ	k \| d	akṣhiṇaḥa

ṛ	gdakṣhiṇaḥa
,
ऋक् । दक्षिणः → ऋग्दक्षिणः

vāk | pataṅgāya saṁdhi >


,		,
vā	k \| p	ataṅgāya

vā	k pataṅgāya

वाक् । पतङ्गाय → वाक् पतङ्गाय

ṣhaṭ | triṁśhat saṁdhi >


,		,
ṣha	ṭ \| t	riṁśhat

ṣha	ṭ triṁśhat

षट् । त्रिंशत् → षट् त्रिंशत्

sat | karma saṁdhi >


,		,
sa	t \| k	arma

sa	t karma

सत् । कर्म → सत्कर्म

jagat | guru saṁdhi >


,		,
jaga	t \| g	uru

jaga	dguru
,
जगत् । गुरु → जगद्गुरु

sat | chit saṁdhi >


,		,
sa	t \| ch	it

sa	chchit

सत् । चित् → सच्चित्

it | jagat saṁdhi >


,		,
i	t \| j	agat

i	jjagat
,
इत् । जगत् → इज्जगत्

tat | dēva saṁdhi >


,		,
ta	t \| d	ēva

ta	ddēva
,
तत् । देव → तद्देव

Konsonant | Frikativer Konsonant Beispiele

vāk | hṛdayē saṁdhi >


, ,		, ,
vā	k \| h	ṛdayē

vā	gghṛdayē
, ,
वाक् । हृदये → वाग्घृदये

yat | śham saṁdhi >


, ,		, ,
ya	t \| śh	am

ya	chchham
, ,
यत् । शम् → यच्छम्

Nasal ‘n’ am Ende

‘n’ | Harter palataler Konsonant (‘ch’, ‘chh’);
‘n’ wird zu ‘ṁ’ (anusvāra) + entsprechender Zischlaut (‘śh’) Beispiele

-	ahīn \| cha → ahīṁśhcha
	अहीन् । च → अहींश्च

-	tān \| chakrē → tāṁśhchakrē
	तान् । चक्रे → तांश्चक्रे

‘n’ | Harter dentaler Konsonant (‘t’, ‘th’);
[Rigveda] : ‘n’ bleibt ‘n’
[Krishna Yajurveda] : ‘n’ wird zu ‘ṁ’ + entsprechender Zischlaut (‘s’) Beispiele

-	paśhūn \| tān → paśhūn tān [Rigveda]
	पशून् । तान् → पशून् तान्

-	paśhūn \| tān → paśhūṁstān [Krishna Yajurveda]
	पशून् । तान् → पशूंस्तान्

‘n’ | Weicher palataler, zerebraler oder dentaler Konsonant, oder ‘l’; ‘n’ wird zu ‘ṁ’ Beispiele

-	sarvān \| jambhayan → sarvāṁ jambhayan
	सर्वान् । जम्भयन् → सर्वंजम्भयन्

-	asmān \| lōka → asmāṁ lōka
	अस्मान् । लोक → अस्मांलोक

‘n’ | ‘sh’ wird zu ‘ñ chh’ Beispiele

-	śhṛṇvan \| śhṛṇvan → śhṛṇvañ chhṛṇvan
	शृण्वन् । शृण्वन् → शृण्वञ्छृण्वन्

‘n’ | Anderer Konsonant; ‘n’ bleibt ‘n’ Beispiele

-	vīrān \| mā → vīrān mā
	वीरान् । मा → वीरान्मा

-	kāmān \| kāma → kāmān kāma
	कामान् । काम → कामान्काम

‘n’ | Vokal; ‘n’ bleibt ‘n’ Beispiele

-	bhagavān \| ayam → bhagavānayam
	भगवान् । अयम् → भगवानयम्

‘n’ | Vokal; ‘n’ wird zu ‘nn’ Beispiele

-	śhṛṇvan \| ūtibhiḥi → śhṛṇvannūtibhiḥi
	शृण्वन् । ऊतिभिः → शृण्वन्नूतिभिः

-	asmin \| anāturam → asminnanāturam
	अस्मिन् । अनातुरम् → अस्मिन्ननातुरम्

‘n’ | Vokal; ‘n’ wird zu ‘ṁ’ Beispiele

-	bāṇavān \| uta → bānavāṁ uta
	बाणवान् । उत → बाणवां उत

-	lōkān \| akalpayan → lōkāṁ akalpayan
	लोकान् । अकल्पयन् → लोकां अकल्पयन्

Nasal ‘m’ am Ende

‘m’ | Vokal; ‘m’ bleibt ‘m’ Beispiele

-	aham \| amṛtē → ahamamṛtē
	अहम् । अमृते → अहममृते

-	dhīnām \| avitrī → dhīnāmavitrī
	धीनाम् । अवित्री → धीनामवित्री

‘m’ | Konsonant; ‘m’ wird zu ‘ṁ’ Beispiele

-	gaṇānām \| tvā → gaṇānāṁ tvā
	गणानाम् । त्वा → गणानां त्वा

-	gaṇapatim \| havāmahē → gaṇapatiṁ havāmahē
	गणपतिम् । हवामहे → गणपतिं हवामहे

Aussprache des Anusvāra ‘ṁ’ am Ende

Anusvāra ‘ṁ’ ist im Grunde ein Luftstrom durch die Nase, ohne gutturale, palatale, zerebrale, dentale oder labiale Einflüsse. Es ist ein reiner Nasallaut.

‘ṁ’ gefolgt von einem okklusiven oder nasalen Konsonanten, oder ‘y’. ‘ṁ’ wird der Nasallaut der Serien des Konsonanten, oder ‘y’. Beispiele

	gut.	pal.	zer.	den.	lab.
Okklusive Konsonanten	k	ch	ṭ	t	p
	kh	chh	ṭh	th	ph
	g	j	ḍ	d	b
	gh	jh	ḍh	dh	bh
Nasale Konsonanten	ṅ	ñ	ṇ	n	m
Halbvokale		y	r	l	v
Vokale	a ā	i ī	ṛ ṝ	ḷ	u ū
Vokale		ē ai			ō au
Frikative Konsonanten	h
Frikative Konsonanten		śh	ṣh	s

kaviṁ kavīnām saṁdhi >



kavi	ṁ k	avīnām

kavi	ṅ kavīnām
,
कविं कवीनाम् → कविङ् कवीनाम्

puruṣhaṁ jagat saṁdhi >



puruṣha	ṁ j	agat

puruṣha	ñ jagat
,
पुरुषं जगत् → पुरुषञ् जगत्

vijyaṁ dhanuḥu saṁdhi >



vijya	ṁ dh	anuḥu

vijya	n dhanuḥu
,
विज्यं धनुः → विज्यन् धनुः

śhalyānāṁ mukhā saṁdhi >



śhalyānā	ṁ m	ukhā

śhalyānā	m mukhā
,
शल्यानां मुखा → शल्यानाम् मुखा

tryambakaṁ yajāmahē saṁdhi >



tryambaka	ṁ y	ajāmahē

tryambaka	ñ yajāmahē
,
त्र्यम्बकं यजामहे → त्र्यम्बकञ् यजामहे

‘ṁ’ gefolgt von ‘l’ oder ‘v’; ‘ṁ’ bleibt ‘ṁ’. Vor ‘v’ wird es ein nasales ‘v’; vor ‘l’ wird es ein nasales ‘l’. In beiden Fällen kann ‘ṁ’ auch wie ein ‘m’ ausgesprochen werden. Beispiele

-	utainaṁ viśhvā → utainaṁ viśhvā
	उतैनं विश्वा → उतैनं विश्वा

-	vaiṣhṇavīṁ lōkaḥa → vaiṣhṇavīṁ lōkaḥa
	वैष्णवीं लोकः → वैष्णवीं लोकः

‘ṁ’ gefolgt von einem Vokal [Rigveda]; ‘ṁ’ wird zu ‘’ (lange reine Nasallaute) Beispiele

-	dēvāṁ ēha → dēvā ēha
	देवां एह → देवाँ एह

-	madhumāṁ astu → madhumā astu
	मधुमां अस्तु → मधुमाँ अस्तु

‘ṁ’ gefoldet von ‘r’ oder von einem Frikativ (‘śh’, ‘ṣh’, ‘s’, ‘h’) [Rigveda];
‘ṁ’ bleibt ‘ṁ’ (reine Nasallaute) aber es kann auch als ‘m’ ausgesprochen werden. Beispiele

-	ahaṁ rudrēbhiḥi → ahaṁ rudrēbhiḥi
	अहं रुद्रेभिः → अहं रुद्रेभिः

-	ayaṁ śhiva → ayaṁ śhiva
	अयं शिव → अयं शिव

-	gaṇapatiṁ havāmahē → gaṇapatiṁ havāmahē
	गणपतिं हवामहे → गणपतिं हवामहे

Ausnahme: ‘ṁ’ + ‘śhch’ → ‘śhcha’

-	tāṁśhchakrē → tāśhchakrē
	तांश्चक्रे → ताँश्चक्रे

‘ṁ’ gefolgt von einem Vokal, oder von ‘r’ [Krishna Yajurveda];
‘ṁ’ wird zu ‘gm’ Beispiele

-	lōkāṁ akalpayan → lōkāgm akalpayan
	लोकां अकल्पयन् → लोका अकल्पयन्

-	imāṁ rudrāya → imāgm rudrāya
	इमां रुद्राय → इमा रुद्राय

‘ṁ’ gefolgt von einem Frikativ (‘śh’, ‘ṣh’, ‘s’, ‘h’) + Vokal [Krishna Yajurveda];
‘ṁ’ wird zu ‘gm’ Beispiele

ṛtaṁ satyam saṁdhi >


anusvāra		+
ṛta	ṁ sa	tyam

ṛta	gm satyam

ऋतं सत्यम् → ऋत सत्यम्

gaṇapatiṁ havāmahē saṁdhi >


anusvāra		+
gaṇapati	ṁ ha	vāmahē

gaṇapati	gm havāmahē

गणपतिं हवामहे → गणपति हवामहे

Vokal lang + ‘ṁ’ + Frikativ + (Halb)konsonant [Krishna Yajurveda];
‘ṁ’ wird zu ‘ge’ Beispiele

paśhūṁstān saṁdhi >


+ ‘ṁ’		+
paśh	ūṁ st	ān

paśhū	gestān

पशूंस्तान् → पशूस्तान्

ahīṁśhcha saṁdhi >


+ ‘ṁ’		+
ah	īṁ śhch	a

ahī	geśhcha

अहींश्च → अहीश्च

Vokal kurz + ‘ṁ’ + Frikativ + (Halb)konsonant [Krishna Yajurveda];
‘ṁ’ wird zu ‘gge’ Beispiele

priyaṁ śhraddhē saṁdhi >


+ anusvāra ‘ṁ’		‘śh’ + ‘r’
priy	aṁ śhr	addhē

priya	ggeśhraddhē

प्रियं श्रद्धे → प्रियश्रद्धे

pāṅktaṁ spṛṇōti saṁdhi >


+ ‘ṁ’		+
pāṅkt	aṁ sp	ṛṇōti

pāṅkta	ggespṛṇōti

पाङ्क्तं स्पृणोति → पाङ्क्तस्पृणोति

Visarga ‘ḥ’ am Ende

Visarga ‘ḥ’ ist im Grunde ein Ausstossen von Luft aus dem Mund, ohne gutturale, palatale, zerebrale, dentale oder labiale Einflüsse.

‘ḥ’ gefolgt von einem harten Konsonanten;
‘ḥ’ wird zum harten Frikativ, der mit dem Konsonanten verbunden ist Beispiele

Hart Konsonanten	gut.	pal.	zer.	den.	lab.
Okklusive Konsonanten	k	ch	ṭ	t	p
	kh	chh	ṭh	th	ph
	g	j	ḍ	d	b
	gh	jh	ḍh	dh	bh
Nasale Konsonanten	ṅ	ñ	ṇ	n	m
Halbvokale		y	r	l	v
Vokale	a ā	i ī	ṛ ṝ	ḷ	u ū
Vokale		ē ai			ō au
Fricative Konsonanten	h
Fricative Konsonanten		śh	ṣh	s

Assoziierten harten Frikative	[hk]	śh	ṣh	s	[fp]

dhanuḥu | kapardinaḥa saṁdhi >



dhanu	ḥu \| k	apardinaḥa

dhanu	[hk] kapardinaḥa
,
धनुः । कपर्दिनः → धनुः कपर्दिनः

namaḥa | śhivāya saṁdhi >



nama	ḥa \| śh	ivāya

nama	śh shivāya
,
नमः । शिवाय → नमश् शिवाय

tannaḥa | ṣhaṇmukhaḥa saṁdhi >



tanna	ḥa \| ṣh	aṇmukhaḥa

tanna	ṣh ṣhaṇmukhaḥa
,
तन्नः । षण्मुखः → तन्नष् षण्मुखः

yajuḥu | tasmāt saṁdhi >



yaju	ḥu \| t	asmāt

yaju	s tasmāt
,
यजुः । तस्मात् → यजुस् तस्मात्

nānyaḥa | panthāḥa saṁdhi >



nānya	ḥa \| p	anthāḥa

nānya	[fp] panthāḥa
,
नान्यः । पन्थाः → नान्यः पन्थाः

‘ḥ’ gefolgt von ‘kṣh’; ‘ḥ’ bleibt ‘ḥ’, mit nachfolgender Pause Beispiele

namaḥa | kṣhattṛbhyaḥa saṁdhi >



nama	ḥa \| kṣh	attṛbhyaḥa

nama	ḥa , kṣhattṛbhyaḥa
	+
नमः । क्षत्तृभ्यः → नमः , क्षत्तृभ्यः

‘aḥa’ gefolgt von ‘a’ oder von einem weichen (Halb)konsonanten; ‘ḥ’ wird zu ‘ō’ Beispiele

Weiche Konsonanten und ‘a’	gut.	pal.	zer.	den.	lab.
Okklusive Konsonanten	k	ch	ṭ	t	p
	kh	chh	ṭh	th	ph
	g	j	ḍ	d	b
	gh	jh	ḍh	dh	bh
Nasale Konsonanten	ṅ	ñ	ṇ	n	m
Halbkonsonanten		y	r	l	v
Vokale	a ā	i ī	ṛ ṝ	ḷ	u ū
Vokale		ē ai			ō au
Frikative Konsonanten	h
Frikative Konsonanten		śh	ṣh	s

-	tannaḥa \| agniḥi → tannō agniḥi
	तन्नः । अग्निः → तन्नो अग्निः

-	namaḥa \| hiraṇyabāhavē → namō hiraṇyabāhavē
	नमः । हिरण्यबाहवे → नमो हिरण्यबाहवे

-	naḥa \| rudraḥa → nō rudraḥa
	नः । रुद्रः → नो रुद्रः

‘aḥa’ gefolgt von einem Vokal ausser ‘a’; ‘aḥa’ wird zu ‘a’ Beispiele

-	namaḥa \| iriṇyāya → nama iriṇyāya
	नमः । इरिण्याय → नम इरिण्याय

-	namaḥa \| āśhavē → nama āśhavē
	नमः । आशवे → नम आशवे

‘āḥa’ gefolgt von einem weichen; ‘āḥa’ wird zu ‘ā’ Beispiele

-	devāḥa \| ayajanta → devā ayajanta
	देवाः । अयजन्त → देवा अयजन्त

-	tāḥa \| bhagavaḥa → tā bhagavaḥa
	ताः । भगवः → ता भगवः

‘ḥ’ (ausser ‘aḥa’ und ‘āḥa’) gefolgt von einem weichen; ‘ḥ’ wird zu ‘r’ Beispiele

ghōṣha (weich)	gut.	pal.	zer.	den.	lab.
Okklusive Konsonanten	k	ch	ṭ	t	p
	kh	chh	ṭh	th	ph
	g	j	ḍ	d	b
	gh	jh	ḍh	dh	bh
Nasale Konsonanten	ṅ	ñ	ṇ	n	m
Halbvokale		y	r	l	v
Vokale	a ā	i ī	ṛ ṝ	ḷ	u ū
Vokale		ē ai			ō au
Frikative Konsonanten	h
Frikative Konsonanten		śh	ṣh	s

-	svastiḥi \| astu → svastirastu
	स्वस्तिः । अस्तु → स्वस्तिरस्तु

-	bhūḥu \| bhuvaḥa → bhūr bhuvaḥa
	भूः । भुवः → भूर् भुवः

-	bṛhaspatiḥi \| dadhātu → bṛhaspatir dadhātu
	बृहस्पतिः । दधातु → बृहस्पतिर् दधातु

-	chatuḥu \| hastam → chatur hastam
	चतुः । हस्तम् → चतुर् हस्तम्

top ↑