Reglas de saṁdhi
en el contexto de los Vedas

La palabra sánscrita ‘saṁdhi’ significa ‘unión’. Cuando dos palabras se pronuncian en una sola respiración, esta unión crea una armonización que hace que la dicción sea más fluida. La última sílaba de la primera palabra adopta ciertas características de la primera sílaba de la palabra siguiente. La primera sílaba de la segunda palabra también puede cambiar.

Las reglas del saṁdhi son numerosas y a veces complejas. Veamos algunos ejemplos sencillos, intuitivos o comunes en el contexto védico:

vocales finales
consonantes finales ‘k’, ‘ṭ’, ‘t’
nasal ‘n’ final
nasal ‘m’ final
pronunciación del anusvāra ‘ṁ’ final
visarga ‘ḥ’ final

Vocales finales

Vocal | Consonante ejemplos

gaṇa | pati saṁdhi >



gaṇ	a \| p	ati

gaṇ	apati

गण । पति → गणपति

namastē | rudra saṁdhi >



namast	ē \| r	udra

namast	ē rudra

नमस्ते । रुद्र → नमस्ते रुद्र

Vocal | Vocal similar ejemplos

yōgi | indra saṁdhi >


,		,
yōg	i \| i	ndra

yōg	īndra
,
योगि । इन्द्र → योगीन्द्र

yōgi | īśhvara saṁdhi >


,		,
yōg	i \| ī	śhvara

yōg	īśhvara
,
योगि । ईश्वर → योगीश्वर

kāla | agni saṁdhi >


,		,
kāl	a \| a	gni

kāl	āgni
,
काल । अग्नि → कालाग्नि

Vocal | Vocal diferente ejemplos

yōga | indra saṁdhi >



yōg	a \| i	ndra

yōg	ēndra
	,
योग । इन्द्र → योगेन्द्र

yōga | īśhvara saṁdhi >



yōg	a \| ī	śhvara

yōg	ēśhvara
	,
योग । ईश्वर → योगेश्वर

mantra | upāsakaḥa saṁdhi >



mantr	a \| u	pāsakaḥa

mantr	ōpāsakaḥa
	,
मन्त्र । उपासकः → मन्त्रोपासकः

mā | uta saṁdhi >



m	ā \| u	ta

m	ōta
	,
मा । उत → मोत

rudra | ēkādaśhinī saṁdhi >


a
rudr	a \| ē	kādaśhinī

rudr	aikādaśhinī

रुद्र । एकादशिनी → रुद्रैकादशिनी

kṛtāya | ōṣhadhīnām saṁdhi >


a
kṛtāy	a \| ō	ṣhadhīnām

kṛtāy	auṣhadhīnām

कृताय । ओषधीनाम् → कृतायौषधीनाम्

iti | upaniṣhat saṁdhi >


i
it	i \| u	paniṣhat

it	yupaniṣhat
y
इति । उपनिषत् → इत्युपनिषत्

avitrī | avatu saṁdhi >


ī
avitr	ī \| a	vatu

avitr	yavatu
y
अवित्री । अवतु → अवित्र्यवतु

avatu | iti saṁdhi >


u
avat	u \| i	ti

avat	viti
v
अवतु । इति → अवत्विति

astu | āyudhāya saṁdhi >


u
ast	u \| ā	yudhāya

ast	vāyudhāya
v
अस्तु । आयुधाय → अस्त्वायुधाय

nau | adhītam saṁdhi >


,
n	au \| a	dhītam

n	āvadhītam
āv	,
नौ । अधीतम् → नावधीतम्

Consonantes finales ‘k’, ‘ṭ’, ‘t’

	gut.	pal.	cer.	den.	lab.
consonantes oclusivas	k	ch	ṭ	t	p
	kh	chh	ṭh	th	ph
	g	j	ḍ	d	b
	gh	jh	ḍh	dh	bh
consonantes nasales	ṅ	ñ	ṇ	n	m
semivocales		y	r	l	v
vocales	a ā	i ī	ṛ ṝ	ḷ	u ū
vocales		ē ai			ō au
consonantes fricativas	h
consonantes fricativas		śh	ṣh	s

sorda / sonora (ghōṣha)

Consonante | Vocal ejemplos

virāṭ | ajāyata saṁdhi >


,
virā	ṭ \| a	jāyata

virā	ḍajāyata
,
विराट् । अजायत → विराडजायत

chit | ānanda saṁdhi >


,
chi	t \| ā	nanda

chi	dānanda
,
चित् । आनन्द → चिदानन्द

Consonante | Semivocal ejemplos

vāk | yajñēna saṁdhi >


,
vā	k \| y	ajñēna

vā	gyañēna
,
वाक् । यज्ञेन → वाग्यज्ञेन

nārāyaṇāt | rudraḥa saṁdhi >


,
nārāyaṇā	t \| r	udraḥa

nārāyaṇā	d rudraḥa
,
नारायणात् । रुद्रः → नारायणाद् रुद्रः

tat | vijñāya saṁdhi >


,
ta	t \| v	ijñāya

ta	dvijñāya
,
तत् । विज्ञाय → तद्विज्ञाय

Consonante | Consonante nasal ejemplos

vāk | mayaḥa saṁdhi >



vā	k \| m	ayaḥa

vā	ṅmayaḥa
,
वाक् । मयः → वाङ्मयः

bandhanāt | mṛtyōḥo saṁdhi >



bandhanā	t \| m	ṛtyōḥo

bandhanā	n mṛtyōḥo
,
बन्धनात् । मृत्योः → बन्धनान् मृत्योः

Consonante | Consonante oclusiva ejemplos

ṛk | dakṣhiṇaḥa saṁdhi >


,		,
ṛ	k \| d	akṣhiṇaḥa

ṛ	gdakṣhiṇaḥa
,
ऋक् । दक्षिणः → ऋग्दक्षिणः

vāk | pataṅgāya saṁdhi >


,		,
vā	k \| p	ataṅgāya

vā	k pataṅgāya

वाक् । पतङ्गाय → वाक् पतङ्गाय

ṣhaṭ | triṁśhat saṁdhi >


,		,
ṣha	ṭ \| t	riṁśhat

ṣha	ṭ triṁśhat

षट् । त्रिंशत् → षट् त्रिंशत्

sat | karma saṁdhi >


,		,
sa	t \| k	arma

sa	t karma

सत् । कर्म → सत्कर्म

jagat | guru saṁdhi >


,		,
jaga	t \| g	uru

jaga	dguru
,
जगत् । गुरु → जगद्गुरु

sat | chit saṁdhi >


,		,
sa	t \| ch	it

sa	chchit

सत् । चित् → सच्चित्

it | jagat saṁdhi >


,		,
i	t \| j	agat

i	jjagat
,
इत् । जगत् → इज्जगत्

tat | dēva saṁdhi >


,		,
ta	t \| d	ēva

ta	ddēva
,
तत् । देव → तद्देव

Consonante | Consonante fricativa ejemplos

vāk | hṛdayē saṁdhi >


, ,		, ,
vā	k \| h	ṛdayē

vā	gghṛdayē
, ,
वाक् । हृदये → वाग्घृदये

yat | śham saṁdhi >


, ,		, ,
ya	t \| śh	am

ya	chchham
, ,
यत् । शम् → यच्छम्

Nasal ‘n’ final

‘n’ | Consonante sorda palatal (‘ch’, ‘chh’);
‘n’ se convierte en ‘ṁ’ (anusvāra) + sibilante correspondiente (‘śh’) ejemplos

-	ahīn \| cha → ahīṁśhcha
	अहीन् । च → अहींश्च

-	tān \| chakrē → tāṁśhchakrē
	तान् । चक्रे → तांश्चक्रे

‘n’ | Consonante sorda dental (‘t’, ‘th’);
[Rigveda] : ‘n’ rimane ‘n’
[Krishna Yajurveda] : ‘n’ se convierte en ‘ṁ’ + sibilante correspondiente (‘s’) ejemplos

-	paśhūn \| tān → paśhūn tān [Rigveda]
	पशून् । तान् → पशून् तान्

-	paśhūn \| tān → paśhūṁstān [Krishna Yajurveda]
	पशून् । तान् → पशूंस्तान्

‘n’ | Consonante sonora palatal, cerebral o dental, o ‘l’; ‘n’ se convierte en ‘ṁ’ ejemplos

-	sarvān \| jambhayan → sarvāṁ jambhayan
	सर्वान् । जम्भयन् → सर्वंजम्भयन्

-	asmān \| lōka → asmāṁ lōka
	अस्मान् । लोक → अस्मांलोक

‘n’ | ‘sh’ se convierte en ‘ñ chh’ ejemplos

-	śhṛṇvan \| śhṛṇvan → śhṛṇvañ chhṛṇvan
	शृण्वन् । शृण्वन् → शृण्वञ्छृण्वन्

‘n’ | Otra consonante; ‘n’ permanece ‘n’ ejemplos

-	vīrān \| mā → vīrān mā
	वीरान् । मा → वीरान्मा

-	kāmān \| kāma → kāmān kāma
	कामान् । काम → कामान्काम

‘n’ | Vocal; ‘n’ permanece ‘n’ ejemplos

-	bhagavān \| ayam → bhagavānayam
	भगवान् । अयम् → भगवानयम्

‘n’ | Vocal; ‘n’ se convierte en ‘nn’ ejemplos

-	śhṛṇvan \| ūtibhiḥi → śhṛṇvannūtibhiḥi
	शृण्वन् । ऊतिभिः → शृण्वन्नूतिभिः

-	asmin \| anāturam → asminnanāturam
	अस्मिन् । अनातुरम् → अस्मिन्ननातुरम्

‘n’ | Vocal; ‘n’ se convierte en ‘ṁ’ ejemplos

-	bāṇavān \| uta → bānavāṁ uta
	बाणवान् । उत → बाणवां उत

-	lōkān \| akalpayan → lōkāṁ akalpayan
	लोकान् । अकल्पयन् → लोकां अकल्पयन्

Nasal ‘m’ final

‘m’ | Vocal; ‘m’ permanece ‘m’ ejemplos

-	aham \| amṛtē → ahamamṛtē
	अहम् । अमृते → अहममृते

-	dhīnām \| avitrī → dhīnāmavitrī
	धीनाम् । अवित्री → धीनामवित्री

‘m’ | Consonante; ‘m’ se convierte en ‘ṁ’ ejemplos

-	gaṇānām \| tvā → gaṇānāṁ tvā
	गणानाम् । त्वा → गणानां त्वा

-	gaṇapatim \| havāmahē → gaṇapatiṁ havāmahē
	गणपतिम् । हवामहे → गणपतिं हवामहे

Pronunciación del anusvāra ‘ṁ’ final

El anusvāra ‘ṁ’ es básicamente un flujo de aire a través de la nariz, sin influencia gutural, palatal, cerebral, dental o labial. Es un sonido nasal puro.

‘ṁ’ seguida de una consonante oclusiva o nasal, o de ‘y’; ‘ṁ’ se convierte en el sonido nasal de la serie a la que pertenece la consonante, o de ‘y’. ejemplos

	gut.	pal.	cer.	den.	lab.
consonantes oclusivas	k	ch	ṭ	t	p
	kh	chh	ṭh	th	ph
	g	j	ḍ	d	b
	gh	jh	ḍh	dh	bh
consonantes nasales	ṅ	ñ	ṇ	n	m
semivocales		y	r	l	v
vocales	a ā	i ī	ṛ ṝ	ḷ	u ū
vocales		ē ai			ō au
consonantes fricativas	h
consonantes fricativas		śh	ṣh	s

kaviṁ kavīnām saṁdhi >



kavi	ṁ k	avīnām

kavi	ṅ kavīnām
,
कविं कवीनाम् → कविङ् कवीनाम्

puruṣhaṁ jagat saṁdhi >



puruṣha	ṁ j	agat

puruṣha	ñ jagat
,
पुरुषं जगत् → पुरुषञ् जगत्

vijyaṁ dhanuḥu saṁdhi >



vijya	ṁ dh	anuḥu

vijya	n dhanuḥu
,
विज्यं धनुः → विज्यन् धनुः

śhalyānāṁ mukhā saṁdhi >



śhalyānā	ṁ m	ukhā

śhalyānā	m mukhā
,
शल्यानां मुखा → शल्यानाम् मुखा

tryambakaṁ yajāmahē saṁdhi >



tryambaka	ṁ y	ajāmahē

tryambaka	ñ yajāmahē
,
त्र्यम्बकं यजामहे → त्र्यम्बकञ् यजामहे

‘ṁ’ seguida de ‘l’ o ‘v’; ‘ṁ’ permanece ‘ṁ’. ‘ṁ’ seguida por ‘l’ se pronuncia como una ‘l’ nasalizada; ‘ṁ’ seguida por ‘v’ se pronuncia como una ‘v’ nasalizada. En ambos casos, ‘ṁ’ también puede pronunciarse como una ‘m’. ejemplos

-	utainaṁ viśhvā → utainaṁ viśhvā
	उतैनं विश्वा → उतैनं विश्वा

-	vaiṣhṇavīṁ lōkaḥa → vaiṣhṇavīṁ lōkaḥa
	वैष्णवीं लोकः → वैष्णवीं लोकः

‘ṁ’ seguida de una vocal [Rigveda];
‘ṁ’ se convierte en ‘’ (sonido nasal puro largo) ejemplos

-	dēvāṁ ēha → dēvā ēha
	देवां एह → देवाँ एह

-	madhumāṁ astu → madhumā astu
	मधुमां अस्तु → मधुमाँ अस्तु

‘ṁ’ seguida de ‘r’ o de una fricativa (‘śh’, ‘ṣh’, ‘s’, ‘h’) [Rigveda];‘ṁ’ permanece ‘ṁ’ (sonido nasal puro) pero también puede pronunciarse como una ‘m’ ejemplos

-	ahaṁ rudrēbhiḥi → ahaṁ rudrēbhiḥi
	अहं रुद्रेभिः → अहं रुद्रेभिः

-	ayaṁ śhiva → ayaṁ śhiva
	अयं शिव → अयं शिव

-	gaṇapatiṁ havāmahē → gaṇapatiṁ havāmahē
	गणपतिं हवामहे → गणपतिं हवामहे

excepción: ‘ṁ’ + ‘śhch’ → ‘śhcha’

-	tāṁśhchakrē → tāśhchakrē
	तांश्चक्रे → ताँश्चक्रे

‘ṁ’ seguida de una vocal, o de ‘r’ [Krishna Yajurveda];
‘ṁ’ se convierte en ‘gm’ ejemplos

-	lōkāṁ akalpayan → lōkāgm akalpayan
	लोकां अकल्पयन् → लोका अकल्पयन्

-	imāṁ rudrāya → imāgm rudrāya
	इमां रुद्राय → इमा रुद्राय

‘ṁ’ seguida de una fricativa (‘śh’, ‘ṣh’, ‘s’, ‘h’) + vocal [Krishna Yajurveda];
‘ṁ’ se convierte en ‘gm’ ejemplos

ṛtaṁ satyam saṁdhi >


anusvāra		+
ṛta	ṁ sa	tyam

ṛta	gm satyam

ऋतं सत्यम् → ऋत सत्यम्

gaṇapatiṁ havāmahē saṁdhi >


anusvāra		+
gaṇapati	ṁ ha	vāmahē

gaṇapati	gm havāmahē

गणपतिं हवामहे → गणपति हवामहे

vocal larga + ‘ṁ’ + fricativa + (semi)consonante [Krishna Yajurveda];
‘ṁ’ se convierte en ‘ge’ ejemplos

paśhūṁstān saṁdhi >


+ ‘ṁ’		+
paśh	ūṁ st	ān

paśhū	gestān

पशूंस्तान् → पशूस्तान्

ahīṁśhcha saṁdhi >


+ ‘ṁ’		+
ah	īṁ śhch	a

ahī	geśhcha

अहींश्च → अहीश्च

vocal corta + ‘ṁ’ + fricativa + (semi)consonante [Krishna Yajurveda];
‘ṁ’ se convierte en ‘gge’ ejemplos

priyaṁ śhraddhē saṁdhi >


+ anusvāra ‘ṁ’		‘śh’ + ‘r’
priy	aṁ śhr	addhē

priya	ggeśhraddhē

प्रियं श्रद्धे → प्रियश्रद्धे

pāṅktaṁ spṛṇōti saṁdhi >


+ ‘ṁ’		+
pāṅkt	aṁ sp	ṛṇōti

pāṅkta	ggespṛṇōti

पाङ्क्तं स्पृणोति → पाङ्क्तस्पृणोति

Visarga ‘ḥ’ final

El visarga ‘ḥ’ es básicamente una expulsión de aire por la boca, sin influencia gutural, palatal, cerebral, dental o labial.

‘ḥ’ seguida de una consonante sorda;
‘ḥ’ se convierte en la fricativa sorda asociada a la consonante. ejemplos

consonantes sordas	gut.	pal.	cer.	den.	lab.
consonantes oclusivas	k	ch	ṭ	t	p
	kh	chh	ṭh	th	ph
	g	j	ḍ	d	b
	gh	jh	ḍh	dh	bh
consonantes nasales	ṅ	ñ	ṇ	n	m
semivocales		y	r	l	v
vocales	a ā	i ī	ṛ ṝ	ḷ	u ū
vocales		ē ai			ō au
consonantes fricativas	h
consonantes fricativas		śh	ṣh	s

fricativas sordas asociadas	[hk]	śh	ṣh	s	[fp]

dhanuḥu | kapardinaḥa saṁdhi >



dhanu	ḥu \| k	apardinaḥa

dhanu	[hk] kapardinaḥa
,
धनुः । कपर्दिनः → धनुः कपर्दिनः

namaḥa | śhivāya saṁdhi >



nama	ḥa \| śh	ivāya

nama	śh shivāya
,
नमः । शिवाय → नमश् शिवाय

tannaḥa | ṣhaṇmukhaḥa saṁdhi >



tanna	ḥa \| ṣh	aṇmukhaḥa

tanna	ṣh ṣhaṇmukhaḥa
,
तन्नः । षण्मुखः → तन्नष् षण्मुखः

yajuḥu | tasmāt saṁdhi >



yaju	ḥu \| t	asmāt

yaju	s tasmāt
,
यजुः । तस्मात् → यजुस् तस्मात्

nānyaḥa | panthāḥa saṁdhi >



nānya	ḥa \| p	anthāḥa

nānya	[fp] panthāḥa
,
नान्यः । पन्थाः → नान्यः पन्थाः

‘ḥ’ seguita de ‘kṣh’; ‘ḥ’ permanece ‘ḥ’, seguida de una pausa ejemplos

namaḥa | kṣhattṛbhyaḥa saṁdhi >



nama	ḥa \| kṣh	attṛbhyaḥa

nama	ḥa , kṣhattṛbhyaḥa
	+
नमः । क्षत्तृभ्यः → नमः , क्षत्तृभ्यः

‘aḥa’ seguida de ‘a’ o de una (semi)consonante sonora; ‘ḥ’ se convierte en ‘ō’ ejemplos

consonantes sonoras y ‘a’	gut.	pal.	cer.	den.	lab.
consonantes oclusivas	k	ch	ṭ	t	p
	kh	chh	ṭh	th	ph
	g	j	ḍ	d	b
	gh	jh	ḍh	dh	bh
consonantes nasales	ṅ	ñ	ṇ	n	m
semiconsonantes		y	r	l	v
vocales	a ā	i ī	ṛ ṝ	ḷ	u ū
vocales		ē ai			ō au
consonantes fricativas	h
consonantes fricativas		śh	ṣh	s

-	tannaḥa \| agniḥi → tannō agniḥi
	तन्नः । अग्निः → तन्नो अग्निः

-	namaḥa \| hiraṇyabāhavē → namō hiraṇyabāhavē
	नमः । हिरण्यबाहवे → नमो हिरण्यबाहवे

-	naḥa \| rudraḥa → nō rudraḥa
	नः । रुद्रः → नो रुद्रः

‘aḥa’ seguida de una vocal diferente de ‘a’; ‘aḥa’ se convierte en ‘a’ ejemplos

-	namaḥa \| iriṇyāya → nama iriṇyāya
	नमः । इरिण्याय → नम इरिण्याय

-	namaḥa \| āśhavē → nama āśhavē
	नमः । आशवे → नम आशवे

‘āḥa’ seguida de una sonora; ‘āḥa’ se convierte en ‘ā’ ejemplos

-	devāḥa \| ayajanta → devā ayajanta
	देवाः । अयजन्त → देवा अयजन्त

-	tāḥa \| bhagavaḥa → tā bhagavaḥa
	ताः । भगवः → ता भगवः

‘ḥ’ (diferente de ‘aḥa’ y ‘āḥa’) seguida de una sonora; ‘ḥ’ se convierte en ‘r’ ejemplos

ghōṣha (sonoras)	gut.	pal.	cer.	den.	lab.
consonantes oclusivas	k	ch	ṭ	t	p
	kh	chh	ṭh	th	ph
	g	j	ḍ	d	b
	gh	jh	ḍh	dh	bh
consonantes nasales	ṅ	ñ	ṇ	n	m
semivocales		y	r	l	v
vocales	a ā	i ī	ṛ ṝ	ḷ	u ū
vocales		ē ai			ō au
consonantes fricativas	h
consonantes fricativas		śh	ṣh	s

-	svastiḥi \| astu → svastirastu
	स्वस्तिः । अस्तु → स्वस्तिरस्तु

-	bhūḥu \| bhuvaḥa → bhūr bhuvaḥa
	भूः । भुवः → भूर् भुवः

-	bṛhaspatiḥi \| dadhātu → bṛhaspatir dadhātu
	बृहस्पतिः । दधातु → बृहस्पतिर् दधातु

-	chatuḥu \| hastam → chatur hastam
	चतुः । हस्तम् → चतुर् हस्तम्

top ↑